سالار مشکات؛ صاحب نامی از تبار گیل ودیلم

545667777

کیوان پندی/ از میان خاندان های قدیمی گیلان، خاندان منجم باشی لنگرودی و همچنین خاندان مشکاتی که خود زیر مجموعه ازخاندان منجم باشی است، اگر چه  معروف اند، اما شناخت ما ازایشان و رجال سیاسی مذهبی ومفاخر ونامدارانی که از این خاندانها برخاسته اند بسیار اندک وناچیز است.

خاندان منجم باشی از جمله خاندانهای تاثیر گذار درگیلان به شمار میروند و همانند دیگر خاندانها ی حکومتگر ومحلی این سامان از جایگاه ممتاز وبرجسته ای برخوردارند.در رابطه با شجره نامه شان  اینطور نوشته اند که ؛حاج محمد مهدی خان منجم باشی که به «حاج آقا بزرگ» معروف بود، در دوره ای از سلطنت فتح علیشاه قاجارحاکم کل گیلان بودو سه پسر به نامهای :میرزا عبدالله خان اول ،میرزا عبدالصمدخان ومیرزا عبدالباقی اول منجم باشی داشت که بعد از او پسر کوچکترش ،یعنی میرزا عبدلباقی خان حاکم کل گیلان شدو به همین خاطربا یکی از دختران فتح علیشاه به نام “شاهزاده خانم جهان “ازدواج کرد.بعد از میرزا عبدالباقی خان اول پسر او میرزا مهدی خان در زمان ناصرالدین شاه مدتی نایب الحکومه گیلان شد.دختر میرزا عبدالباقی خان اول به نام طوبی خانم با پسرمیرزا عبدالله خان اول منجم باشی به اسم میرزا عیسی خان که از سوی ناصرالدین شاه ملقب به “مشکوﻩ السلطنه” شدازدواج کردواز زمان اوخاندان مشکاتی از خاندان منجم باشی که حکومت گیلان و لنگرود در ایشان موروثی وبعضاً در علم نجوم وستاره شناسی نیزدستی داشتند انشعاب پیدا کرد.

همانطور که گفته شد رجال  ومردان صاحب نامی از ایشان برخاسته اند . به زعم برخی از یادداشت ها؛خانواده منجم باشی همزمان با روی کار آمدن آغامحمد خان قاجار در گیلان صاحب عنوان شدند. نخستین عضو این خاندان که لقب “منجم باشی “یافت، میرزا صادق بود که در سال ۱۲۱۲ هجری قمری جسد بنیانگذار سلسله قاجاریه را برای تدفین به کربلا برد. از دیگر نامداران این خاندان  به میرزا موسی خان منجم باشی لنگرودی میتوان اشاره داشت. همان کسی که حکومت گیلان را در زمان قاجار و حمله روسها به گیلان بر عهده داشت ودر پانزدهم ربیع الاول سال ۱۲۲۰ قمری توانست با کمک مدافعان گیل و تالش، قوای مهاجم روس به فرماندهی  ژنرال سیسیانف را در پیله داربن پیر بازار رشت شکست دهد و ایشان را وادار به عقب نشینی نماید.

اما حاج میرزا اسحاق خان ( عیسی) لنگرودی از جمله رجال صاحب نام از خاندان مشکاتی است . وی فرزند میرزا عبدالله خان منجم باشی نوه میرزا مهدی خان( حاج آقا بزرگ) ونوه دختری امیر قاسم خان قاجار و خواهرزاده ملکه مهد علیا و پسر خاله ناصرالدین شاه بود.میرزا اسحاق خان که با عنوان و منصب ” پیشخدمت باشی ” در دربار ناصری خدمت می کرد،در جوانی با دختر عمویش طوبی خانم دختر میرزا عبدالباقی خان ازدواج کرد ودر سال ۱۳۰۹ هجری ملقب به ” مشکوه السلطنه” شد.نامبرده پس از صدورفرمان مشروطیت با جلب نظر دولت و مجلس شورای ملی، در سال ۱۳۲۵ هجری به حکومت لنگرود ورانکوه دست یافت ودر رشت پس از کسب اجازه از انجمن ملی گیلان راهی محل ماموریت خود شد.نخستین اقدام او تشکیل انجمن بلدی لنگرودبود؛ لیکن هنوز مدت زیادی از اقامتش در لنگرود نگذشته بود که جمعیتی از اهالی به تحریک شیخ محمد واعظ ومیرزا عیسی خان فرزند میرزا مهدی که حکومت لنگرود ورانکوه راحق موروثی خود میدانست در مقابل خانوادش گرد آمدندوبدون توجه به حکم دولت ومجلس، خواستار اخراج او از شهر شدند که چنین هم شد و آنطور که نوشته اند،میرزا اسحاق خان با همه سعی خود موفق به دست گرفتن حکومت لنگرود نشد.

حاجی میرزا اسحاق خان مشکوه السلطنه در ثمره ازدواج  خود با دختر عمویش دو پسر به نامهای: حاج میرزا علی اکبر خان مشکوه السلطنه وحسینعلی خان سرهنگ داشت.حاج میرزا علی اکبربعد ها با نوه عمو ودختر خاله پدرش به اسم مریم خانم نواب عالیه منجم باشی لنگرودی و دختر خاله ناصرالدین شاه قاجار ازدواج کردکه حاصل این ازدواج پنج فرزند پس به نامهای : میرزا علی خان نجم السلطان ،میرزا آقا خان احتشام همایون، حسینعلی خان سالار مشکات، سرهنگ داوود خان مشکاتی و مهندس ولی خان مشکاتی بود.همچنین یک دختر به نام اشرف مشکاتی که از شاعران وسخنوران زمانه خویش محسوب میشد. وی همسر یوسف خان منجمی به شمار میرفت که عاقبت در سال ۱۳۶۸ در سن  ۸۲ سالگی در گذشت ودر قم به خاک سپرده شد. برادرش شادروان حاج حسینعلی سالار مشکات نیز از رجال صاحب نام و معروف دوره خود بود. وی از مالکین و خوانین خوشنام دوره پهلوی به شمار میرفت ودر سالهای دهه چهل مدتی ریاست انجمن شورای شهر رشت را نیز بر عهده داشت . قاسم آباد علیا رودسر تیول ایشان بود که وی در عمران وآبادانی آن منطقه بسیار کوشیدندو خدمات بسیاری انجام داد.امروزه عمارتی قدیمی از ایشان در بند بون قاسم آباد به جا مانده است. همچنین بخشی از زمین های محله چمارسرای رشت تحت مالکیت حاج حسینعلی سالار مشکات بود که بیشتر از جانب همسرش مرحومه ماهرخ بلغاری به ایشان رسیده بود. باغ سابق سالار مشکات متعلق به ایشان بود که تا سالهای اخیر عمارت بزرگ ایشان در آن دیده می شد. امروزه بخش عمده ای از این باغ محل ساختمان های جدید گردیده و بخشی هم تبدیل به بوستان وپارک شده که ازجانب فرزندان وی به مردم رشت اهدا شده است. شادروان حاج حسینعلی سالار مشکات که از سوی احمد شاه قاجار ملقب به ” سالار مشکات” شده بود، سالهای  پایانی عمرش را در خارج از کشور بسر برد، تا اینکه عاقبت در سال ۱۳۷۱ در سن ۸۷ سالگی بدرود حیات گفت.خدایشان رحمت کناد.

منابع:

  • ولایات دارالمرز ایران- گیلان، رابینو، ترجمه جعفر خمامی زاده
  • نامها ونامدارهای گیلان، جهانگیر سرتیپ پور
  • رجال مشروطه گیلان، دکترهومن یوسفدهی
  • حکمرانان گیلان در عهد زندیه و قاجاریه، هومن یوسفدهی

*این مقاله پیشتردر روزنامه همشهری استان گیلان منتشر گردیده است.

ارسال نظر

قدرت گرفته از وردپرس | قالب دارینا فارسی شده توسطقالب های فارسی برای وردپرس