فومن در یک نگاه

anahita-1

موقعیت جغرافیایی

شهرستان فومن یکی از شهرستانهای شمالی ایران با ۱۰۰۲کیلومتر مربع وسعت در ناحیه غربی استان گیلان واقع گردیده وازدو ناحیه عمده جغرافیایی :جلگه ای و کوهستانی تشکیل شده است .شهرستان مزبور از نظر حدود چهارگانه  از سمت شمال به شهرستانهای صومعه سراوماسال،از سمت جنوب به شهرستان تارم علیا استان زنجان و شهرستان شفت، ازسمت شرق با شهرستان رشت و از سمت غرب به شهرستان  خلخال استان اردبیل محدود وهم مرز بوده و مرکز آن ،کهن شهر فومن است که در ۲۷کیلومتری غرب مرکز استان (کلانشهر رشت)واقع می باشد.

تقسیمات کشوری

این شهرستان از نظر تقسیمات کشوری تاسال۱۳۲۳خورشیدی بخشی از شهرستان رشت بود،تااینکه دربهمن ماه همان سال ازاین شهرستان  منتزع و به سطح شهرستان ارتقاء یافت.هم زمان باایجادوتاسیس این شهرستان,درمحدوده ی دهستان های گسکر وصومعه سرا نیز ، بخش جدیدی به نام صومعه سرا ایجاد شد که پس ازاین در۱۶آبان ۱۳۳۸بخش صومعه سرااز شهرستان فومن که تا آن وقت بنام شهرستان «فومنات» نیز شناخته میشد جدا و به شهرستانی  مستقل تبدیل گردید .چندی بعد دهستان شفت باکلیه روستاهای تابعه درسال۱۳۳۹تبدیل به بخش شد ،تااینکه درسال۱۳۷۴ازشهرستان فومن جداوبه سطح شهرستان ارتقاء یافت.شهرستان فومن امروزه براساس آخرین تقسیمات کشوری تاسال۱۳۹۱دارای سه شهر به نامهای :فومن،ماسوله وماکلوان ،دو بخش به نامهای :مرکزی وسردارجنگل وشش دهستان به اسامی :آلیان ،رودپیش ،سردارجنگل ،گشت،گوراب پس ولولمان است که درمجموع۱۶۱روستای دارای سکنه دارد.

وجه تسمیه

درباره وجه تسمیه یا سبب نام گذاری فومن و معانی آن ، نظریه های مختلفی اراِیه گردیده وآرای گوناگونی وجود دارد. بااین همه آنچه که به حقیقت نزدیک است این  که؛فومن واژه ا ی با زمانده از زبان ایران باستان بوده که در مجموع از دو بخش فو=پو ومن تشکیل شده است .پو وپویی در زبان اوستایی به معنای در آغاز پناه بخشیدن آمده و‹من› نیز به معنی دریافتن و اندیشیدن میباشد که با توجه به این، فومن را میتوان پناه گاه اندیشه یا اندیشمندان معنا نمود. شاید این جایگاه در آغاز، کانون و محل گردهم آ یی اهل تفکر و یا صاحبان اندیشه بوده وبه همین سبب به فومن (پومن) معروف گردیده است. همچنین در فرهنگ فارسی معین؛ واژه فوم به معنای سیر آمده است. این واژه به همراه پسوند ن=ان معنای جایگاه کشت سیر یا کشتگاه بقولات و مانند آن را نیزمیدهد .

به گواهی منابع موجود نام قدیم فومن،«بومن»و«پومن»بوده وگویا فومن عربی شده پومن است .برخی نام فومن رابرگرفته از شخصی روسی که به روایتی درسده های پیشین دراین نواحی می زیسته وبه قولی فیامین یا فیامن نام داشته میدانندکه طبق بررسی ها این موضوع مستند نبوده ودرست به نظر نمی رسد. با این همه کهن شهر فومن سابقا باالقابی چون: ‹ دارا لاماره ›و‹فومن المبارک›نیز شناخته میشد ودرحال حاضرهم ملقب به «شهر مجسمه ها »یا «شهرمجسمه های ایران»است که این لقب به خاطروجود مجسمه های متعددومتنوعی است که در سطح شهر پراکنده بوده وهرکدام نماد و نشانه  فرهنگ وآداب وسنن اهالی  قدیم این سامان به شمار میروند .به گواهی اسناد این مجسمه ها که از معروف ترین وشاخص ترینشان به مجسمه بانو آناهیتا (ناهید)-ایزدیا فرشته نگهبان آبهای روان -میتوان اشاره نمود دردوره ی شهرداری مرحوم نصرت ا…فرهی(۱۳۸۶-۱۳۱۰)بدست مرحوم استاد اسماعیل ارژنگ(۱۳۸۹- ۱۲۹۹ )طراحی و  ساخته  گردیده اند.

پیدایش وگسترش

 امادر رابطه با تاریخ پیدایش شهر فومن باید گفت که آگاهی روشن و دقیقی دردست نیست،ولی اغلب پژوهشگران و محققان براین باورند که این شهرباقدمت چندهزارساله از شهرهای کهن وتاریخی سواحل جنوبی دریای کاسپین بوده وساختاری دیرین دارد .طبق مطالعات میدانی ،هسته ی اولیه وقدیمی ترین بخش آن بازارگاه میانی (بازارمیان )آنست که امروزه در دوسوی خیابانهای شهید رجایی ،باهنروچهارم دی قرارگرفته و با رودخانه ی گاز روبار همجوار است .این بازار که تا دهه ی سال۱۳۶۰جایگاه بازار قدیمی هفتگی سه شنبه نیز بوده ،درفواصل بین سالهای ۱۲۷۹تا ۱۲۸۵خورشیدی درزمان حکمرانی میرزا عبدالحسین خان فومنی ملقب مدیرالملک(سردار همایون)برفومن ازسفال وآجر تجدیدبنا شده وبه روایتی دیگر بانی آن در اصل دو برادر به نام های حاجی سیدرضی و حاجی میر جلیل مقیمی فومنی از مالکین بزرگ دوره قاجار بوده اند که بازار مزبورراطبق نقشه بازار بمبئی هندساخته بودند. به هر روی شهر فومن بسان دیگر شهر های تاریخی گیلان درجوار رودخانه شکل گرفته وبر طبق تقسیمات محلی قدیم به دو محله ی بزرگ واصلی: بالامحله وپایین محله وچند محله کوچک وفرعی مانند: شهر بیجار، سنگ بیجار ، دزدک، پلنگ کل وجهود بیجارتقسیم شده است .طبق قرائن وشواهد، شهر مزبور در آغاز قصبه ای بود که میان دو رودخانه گازرودبارو شپول کناردر میان دشت و انبوهی ازتوتستان قرار داشت که با بافت روستایی خود ،چند باب خانه در سطح آن پراکنده ودر کنار آنها مساجدی چون جامع وبالامحله و مزاری نظیر بقعه پیر جلودار در آن خود نمایی میکرده است.شهرمزبور تا قبل از تصرف گیلان بدست شاه عباس اول صفوی درشوال سال ۱۰۰۰ ه.ق ؛ مرکز و تختگاه گیلان بیه پس (غرب گیلان فعلی)درمقابل گیلان بیه پیش (شرق گیلان کنونی) بود ،تا اینکه پس ازآن مرکزیت خودرا همانندلاهیجان ازدست داد و به تدریج از اهمیت آن کاسته شد تااینکه بعدها در اواخرقاجار بویژه اوایل پهلوی رشدوتوسعه یافت.گفته می شود بعد از راه اندازی بلدیَه (شهرداری)در آن که به طور رسمی ازاوایل سال ۱۳۱۰خورشیدی شروع به کار نمود ،رشد تدریجی آن بیشتر آغاز به خود نمایی کرد و بافت فیزیکی آن نیز از سال ۱۳۲۰به بعد توسعه یافت.

Untitled-134444

12552605_1698920450350423_7285849545871160172_n

درباره ی پیشینه ی تاریخی فومن نیزبایدگفت ؛ با نگاهی به برخی از منابع ویافته ها ،سابقه ی تاریخی آن به دوران پیش ازظهوردین مبین اسلام برمی گردد .این جایگاه حداقل ازاواخر دوره باستان یکی از کانون های زندگی اقوام کاسپی و کادوسی وبعدها دو تیره معروف گیل (گیلک)وتالش بوده که متاسفانه آگاهی درخوری از ایشان در آن دوره در دست نیست. با این همه  کهن شهرفومن دراواخر دوره ساسانی به نسبت اهمیتی که داشت ،کانون فرمانروایی و تختگاه خاندان حکومتگری بود که درنوشته های تاریخی از آنها به نام گاو بارگان ودابویهیان یاد میشود.نیای این دودمان ،گیلانشاه فرزند فیروز ساسانی نام داشت که در سالهای۶۳۹-۶۳۸میلادی(۱۷ه.ق/۱۶ه.ش)فرمانروای گیل و دیلم شد وپس از او ارشد فرزندانش گیل گیلانشاه معروف به «گاوباره» حکومت سرزمین گیلان به مرکزیت فومن را در سالهای ۲۳-۲۲ه.ق دردست گرفت. وی بعدها از سوی یزد گرد سوم ساسانی ملقب به “فرشواد گرشاه “نیز گردید. تااینکه پس از سالهاحکمرانی سرانجام به سال ۴۰یا به روایتی دیگر سال۶۲ ه.ق درگذشت وهمزمان بامرگش، پسرانش به نامهای :دابویه و پادوسبان هریک درگیلان ومازندران به قدرت رسیدند که تختگاه دابویهیان  “فومن “و پادوسبانیان شهر “آمل” بود .پس از این به ویژه از سده های پنجم وششم هجری نام فومن در ردیف امیر نشینان گیلان بیه پس آمده و تاریخ این شهر باتاریخ خاندان حکومتگر اسحاقوند(اسحاقیه)که اغلب فرمانروایان آن با لقب” دباج شناخته می شدند گره خورده است .این خاندان نیز از میانه ی قرن ششم هجری تازمانی که دربار صفوی گیلان را در شوال سال۱۰۰۰ه.ق ضمیمه حکومت مرکزی نمود، بربخش وسیعی از گیلان غربی به مرکز روستای گشت وبعدها دار الاماره فومن حکم فرمایی داشتند ودرمیان سایر امیر نشین های این مرزوبوم مانند :تولم،گسکر وشفت از اهمیت و اعتبار فراوانی نیز برخوردار بودند.

از چهره های معروف این خاندان یکی به امیره دباج (دوباج)میتوان اشاره نمود که در سال۶۵۲ه.ق بر تخت فرمانروایی فومن نشست.وی یانوه اش در اواسط ذیقعده سال ۷۰۶ ه.ق بود در برابر یورش وحشیانه مغول ها به فرماندهی اولجا یتو به سختی پایداری نمود . از دیگر فرمانروایان شاخص این خاندان یکی هم سلطان حسام الدین اسحقی است که دژمعروف و بزرگ «رودخان» یا همان «قلعه رودخان» رادر فواصل  سالهای ۹۱۸-تا ۹۲۱ه.ق در برابرسپاهیان  امیران سادات کیابیه لاهیجان  باز سازی ومرمت نمود. امیره دباج نیز از دیگر فرمانروایان نامدار این خاندان است  که پس از مرگ پدرش حسام الدین درسال۹۲۲ه.ق از دردوستی با شاه اسماعیل اول صفوی درآمد وبه زعم گزارش های عبدالفتاح فومنی در«تاریخ گیلان» ،دختراین شاه ایران به نام خیرالنسا بیگم(متوفای ۹۳۸ه.ق در ییلاق کور بار ماسوله) را به همسری خویش در آورد وملقب به «مظفر سلطان»شد .جمشید خان ازدیگر شهریاران نامدار خاندان اسحاقوند است که پس از این که به دامادی شاه تهماسب اول صفوی درآمد ،اندکی بعد درسال ۹۸۰ه.ق تختگاه خود رااز فومن به رشت منتقل نمود که بااین انتقال ،فومن از آن پس به تدریج روبه افول نهاد واهمیت وجایگاه خودراازدست داد. بعداز فتح گیلان، قصبه رشت برای همیشه مرکز کل ایالت گیلان گردید و دوشهر فومن ولاهیجان ارزش سیاسی و اجتماعی خود را از دست داده ودرحاشیه قرارگرفتند. پس از این شهر فومن بسان دیگرشهر ها حوادث ورویدادهای پر شماری را از سر گذراند که بخشی از آنان را در سده های بعدی به ویژه در دوره قاجار ودر رویدادهای مربوط به نهضت مشروطیت ونهضت جنگل در برخی از منابع تاریخی گیلان می توان جستجو نمود.

جاذبه های گردشگری

شهرستان فومن از نظر صنعت توریسم (گردشگری)وهمچنین اکوتوریسم (طبیعت گردی)نیز از جایگاه ویژه ای در سرزمین باستانی گیلان برخوردار بوده ودارای جاذبه های فراوان طبیعی ،تاریخی ،مذهبی ،فرهنگی ،اجتماعی واقتصادی است که دراین میان دژ قدیمی «رودخان» وشهرک توریستی «ماسوله »بعنوان دو جاذبه مهم تاریخی از جایگاه ویژه ای در منطقه وحتی درایران برخورداند .

ghale2

الف-  قلعه رودخان:این دژ بعنون یک دژ نظامی -دفاعی ،یکی از شگفت انگیز ترین بنای تاریخی ایران به شمار رفته و در ۲۲کیلومتری جنوب غربی شهر فومن در روستایی به همین نام بر فراز قله ای  بلند قرار دارد .قلعه ی مزبور با مساحت ۲/۶ هکتار درمجموع از سه بخش :شرقی ،میانی وغربی تشکیل گردیده ودارای سازه های متعددی چون دروازه ورودی،برج وباروهای متعدد،قراول خانه(پاسدارخانه)،حمام،آب انبار و…میباشد.این قلعه بر اساس بررسی های جدید به احتمال بسیار قوی در فواصل سالهای ۶۰۰تا۶۳۰ ه.ق در دوره حکومت اسحاقوندان برفومن ساخته شده وپس ازآن چندین بار بازسازی و مرمت گردیده است .(جهت آگاهی بیشترنگاه کنید به :قلعه رودخان(ارباب قلعه ها)،نوشته کیوان پندی و همچنین  قلعه رودخان بزرگترین دژگیلان نوشته، آذر صادقی نژاد مقدم)

2masoleh

ب-شهرک تاریخی ماسوله:شهرک کوهستانی وپلکانی ماسوله با وسعتی معادل یکصد هکتار در ۳۶کیلومتری غرب شهرفومن قرار گرفته ودومین شهر تاریخی جهان بعداز ونیزایتالیا به شمار میرود.این شهرک توریستی ودلپذیر که از دیر باز عده ای از اهالی قوم تالش و همچنین شماری از خانوار مهاجر را در خود جای داده ،باداشتن جاذبه های متعدد به ویژه معماری سنتی منحصر به فرد خود ،چشم هر بیننده ای را مسحور زیبایهای خود نموده وگردشگران داخلی وخارجی بسیاری را بسوی خود جلب می نماید .این نگارینه بی همتابا آب وهوای مطبوع  وبا خانه های سنتی وپلکانی اش از ارزش معماری بالایی برخوردار بوده وبه همین جهت در سال ۱۳۵۴باشماره ۱۰۹۰در فهرست آثار ملی ایران نیز به ثبت رسیده والبته درفهرست میراث جهانی یونسکو  نیز قرار دارد.

از دیگر جاذبه های این شهرستان می توان به اینها اشاره نمود:

۱- مساجدهای قدیمی :بالامحله فومن،صاحب الزمان(عج)وقنبر آباد ماسوله و…

۲- بقاع مترکه :پیر جلو دار فومن ،امامزاده سید عبدا…کلرم ،عون بن علی (ع)ماسوله ،بوسعید میر فومنی(سبز قبا) شنبه بازارو…

۳- بازارهای هفتگی شهرستان نظیر سه شنبه بازار فومن

۴- انواع خوراک های محلی وسوغات معروف مانندکلوچه سنتی فومن.

۵- موزه های مردم شناسی فومن وماسوله.

۶- آبشارهای خرم بو ولارچشمه ماسوله.

۷- چشمه آب معدنی زمزم ماسوله که دارای خواص درمانی نیز هست.

۸- غارهای تاریخی نظیر :غار خون (فوشه)در نزدیکی قلعه رودخان و غاربوز خانه در نزدیکی شهر ماسوله.

۹-اثرتاریخی کهنه ماسوله که سکونتگاه اولیه ماسوله ای ها بوده است.

۱۰- ییلاق های معروفی چون:لعنندیز ماسوله،خلیل دشت ماسوله وکوربارماسوله.

۱۱- پارک جنگلی قلعه رودخان و…

۱۲- پارک شهر(پارک کودک)فومن با مجسمه های متنوع اش.

۱۳- پل های خشتی وراه های قدیمی.

۱۴- حمام های قدیمی گلستان و محمودیه شهر فومن .

۱۵- مناره ی قدیمی کلده.

۱۴- گورستان های قدیمی منطقه ییلاقی دامی لاسرو…

جغرافیای طبیعی وانسانی

شهرستان فومن در ناحیه غربی استان گیلان استقرار یافته وقسمتی از کوه های تالش که  دنباله رشته کوه البرز غربی است دراین شهرستان قرار دارد .شهرستان مزبور از سه جهت جلگه(دشت) بوده وفقط قسمت جنوبی آن کوهستانی می باشد. بلند ترین قله ی آن که در واقع بلند ترین آن در ناحیه گیلان غربی نیز هست ،قله ی شاه معلم (در اصل :شاه مولوم به معنای معلم بزرگ ) نام داردکه با ارتفاع بالغ بر ۳۰۰۰متر درغرب شهر ماسوله واقع شده وبخشی از آن در محدوده ی شهرستان خلخال قرار دارد .

شهرستان مزبور از نظر آب وهوا نیز در محدوده ی اقلیم مرطوب ومعتدل خزری قرار گرفته است. اهالی شهرستان از دو قوم گیلک وتالش می باشند که گیلک ها بازبان گیلکی در نواحی جلگه ای وتالشان بازبان کهن تالشی بیشتر در نواحی کوهستانی وکوه پایه ای بسر می برند .علاوه بر این عده ای از مهاجرین ترک آذری زبان وکُرد نیز در برخی از نقاط شهرستان ساکن هستند که بطور مسالمت آمیز در کنار اقوام گیلک و تالش زندگی می کنند و هریک دارای زبان ،آداب ورسوم مختص خود می باشند.

تهیه و تنظیم:کیوان پندی

منابع :

۱- سرزمین ومردم فومنات، تالیف کیوان پندی، چاپ دوم۱۳۸۷

۲- ماسوله ،نگین ایران زمین ، تالیف کیوان پندی.

۳-قلعه رودخان (ارباب قلعه ها)، تالیف کیوان پندی، چاپ هفتم.

۴- نگاهی به گیلان زمین، تالیف قربان فاخته.

۵- کتاب گیلان ،به سرپرستی ابراهیم اصلاح عربانی،جلد۵-۱

vasat98_

 

چکیده انگلیسی فومن شناسی

A BRIEF HISTORY OF FOUMAN

Political Geography

Fouman is a city in the southwest of Gilan (Guilan) province. It is located in an area that is about to 1002 square kilometers. From north,Fouman is bordered by Sowme’eh Sara and Masal, from South by Shaft and Tarom Olia Zanjan. From east by Rasht and from west by Khalkhal (city in Ardabil province).The center of this area is the city of Fouman that is located at 27 kmwest of Rasht (the capital of the province). Nowadays this city located in an area which is about 4.86 square kilometers. Fuman is 15 meters above sea level. Its distance to Tehran (the capital of Iran) is 356 km. Now(1392),this city is one of the 16 cities of Gilan province.This city contains of two parts which are named as, the central and Sardar Jangal.This area contains of three cities which are:Fouman,Masuleh,and Maklavan .It is consists of six countrysides, that are:Alian,Rudpish,Sardar Jangal,gasht,Gurab pas,and Loulaman.This area also contains of 161 villages which areInhabited

Historical Geography

Fouman is located in an area which is consists of highlands and plains.Fouman is one of the oldest and historical cities in the north of Iran.This city has a long history,about thousands years.The history of this ancient region was established before Islamic conquest of Persia.In the previous time,this city became the center of political and economic in the west of Gilan.Up to the earlier of eleventh A.D. century, which was the time of beginning of the reign of Shah Abbas Safavid,this region was the central place of the west of Gilan province. It was also became the meeting-place of the local rulers.
According to existed evidence this city is one of the oldest and historical places in the Gilan province. But documents are not able to distinguish its exact time of establishment. This city was established even before the Islamic conquest of Persia, which was the time when The Sassanid Dynasty was reigned over Iran(224-652 A.D.).Some documents proved that the establishment of this area was even before The Sassanid Dynasty. It was the time that people who were originated from Caspian and Cadusii tribes were located in the Southern coast of the Caspian Sea around 2500 to 3000 years ago. This region was an area which had ups and downs and was a place of different events during different historical periods.

ارسال نظر

قدرت گرفته از وردپرس | قالب دارینا فارسی شده توسطقالب های فارسی برای وردپرس