چگونگی اسلام آوردن گیلانیان

3233444

کیوان پندی/ آنچه مسلم است ایرانیان باستان، درآغازمظاهرطبیعت وخدایان آریایی را موردپرستش قرارمی دادند ،تا اینکه بعدها به دیگرآیین ،از جمله آیین زرتشت گرویده و به پرستش خدای یگانه روی آورند. پس ازاین به سال۶۱۰ میلادی درزمان سلطنت ساسانیان، دین توحیدی” اسلام” توسط آخرین نبی خدا حضرت محمد (ص) درعربستان ظهورنمود وازآنجاییکه ایرانیان هم مورد توجه این پیامبرخدا بودند، ایشان خسرو پرویزساسانی شاه وقت ایران را نیز به این آیین دعوت نمودند ،اما از آنجایی که این شاه ودربارش گرفتار فساد و تجمل پرستی بودند، ازپذیرش این مهم سرباززدند که بعدها با سقوط این سلسله ،جنگ هایی بین ایرانیان واعراب پیش آمد ودرپی آن اسلام وارد این سرزمین شد که شرح مفصل آن درمنابع تاریخ ایران آمده است .
اما گسترش دین اسلام درهرسرزمینی متاثرازعوامل متفاوتی مانند: ویژ گی های اقتصادی،فرهنگی ، اجتماعی وسیاسی مردم آن منطقه بوده است.بنابراین درمناطق مختلف، اسلام به شیوه های مختلف وارد شده وگسترش یافته است.سرزمین گیلان که در قرون اولیه اسلامی به” دیلمان” و” دیلمستان ” شهرت داشت نیزازمناطقی بود که گسترش اسلام درآن با دیگر نواحی ایران متفاوت بود .این منطقه که در کرانه جنوبی دریای کاسپین واقع شده وهمچون استان مازندران توسط حصار بلند البرز وکوههای تالش از بقیه سرزمین ایران جدا گردیده ،حدود سه قرن درمقابل لشکرکشی های اعراب که به دستور خلیفه وقت عمربن خطاب صورت گرفته بود مقاومت کردودر آن مدت یکی از بزرگترین ثغور قلمروه اسلامی به شمار می رفت . گفته می شود در طول این سه قرن تنها از حدود سال ۲۵۶ قمری به بعد به تدریج دین اسلام درمیان ساکنان این سامان و حتی خاندان حکومتگر وسلسله های فرمانروایی که در آن حکومت داشتند رواج یافت که به دنبال آن با حضور علویان طبرستان در سالهای پایانی قرن سوم دراندک زمانی مقاومت دیلمیان درهم شکست و اکثر گیل ودیلم که اغلب زرتشتی وبر آیین مزدیسنی که دستخوش تحریف هم شده بود بودند مسلمان شدند وسرزمین آنها بخشی از دارالاسلام شد .
از آنجا که اسلام پذیری بخشی از اهالی گیل ،دیلم براثرمساعی سادات شیعه مذهب علوی بود ،آنها نیز به مذهب تشیع گرویدند،اما منابع ومتون تاریخی ازحضور برخی از مذاهب اهل سنت در این منطقه نیز پرده بر میدارند . بر اساس منابع موجود ، مذاهب اهل سنت، به ویژه حنبلی وشافعی پیروان زیادی در گیلان داشته اند و حتی در دوره صفویه که همه ولایات ایران به مذهب تشیع اثنی عشری (دوازده امامی) روی آورده بودند ، بخشی از سکنه غرب آن زمان گیلان یا همان” بیه پس”سنی مذهب باقی ماندند واین درحالی بود که بخش شرقی گیلان یا همان”بیه پیش”به مذهب تشیع گرایش پیدا کرده بودند و براثر تبلیغات وآشنایی با مبانی ارزشمند آیین اسلام ،به این مذهب گرویده بودند.
یکی از شایع ترین راه های گسترش اسلام اعزام سپاهیان مسلمان و تصرف نواحی مورد نظر بودکه این کار در اغلب مناطق ایران ازجمله گیلان صورت گرفت ،اما دیلمیان با نیروی نظامی خود راه پیشروی ایشان را سد کرده بودند واعراب تا مدتها نتوانستند به این سرزمین دست یابند. تا آنجا که منابع اطلاع می دهند واز برخی یاد داشت ها بر می آید؛ نخستین جنگ دیلمیان با اعراب در سال ۲۲ هجری قمری در زمان خلافت عمر درواجرود (ناحیه ای بین قزوین وهمدان) رخ داد که در این نبرد موتا سرداردیلمی که از جانب گیل گیلانشاه گاوباره – شاه وقت گیلان- بعنوان فرمانده جنگ مامور به این کار شده بود رشادت ها از خود نشان داد .در این وقت دیلمیان هم مقاومت زیادی از خود نشان دادند که البته مقاومت ایشان برای مقابله با اصل دین اسلام نبوده بلکه به خاطر امراء ومنصوبین از طرف شامات بوده است. به هرروی آن طور که نوشته اند در این وقت اعراب یا همان تازیان ازدو سو؛ یعنی هم از طرف قزوین وهم از طرف آذربایجان واردبیل به گیلان حمله کرند ،ولی تا پایان عهد امویان از هیچ یک از این دو محور نتوانستند به آن منطقه نفوذ کنند این در حالی بود که اعراب شهر اندلس اسپانیا را فتح کرده بودند. حتی با وجود آنکه با فتح طبرستان ورویان (غرب مازندران فعلی) و گرگان در سال ۱۴۴ قمری دراوایل دوره عباسیان جبهه دیگری عیله گیلانیان ومسیر جدیدی برای نفوذ به آن منطقه گشوده شد ،اما این منطقه تا اواخر قرن سوم همچنان دست نیافتنی باقی مانده بودویکی ازمناطق کافر نشین محسوب می شد . هم زمان با این دوران، در گیلان و نواحی کوهستانی آن حکومتی مستقر بود که اطلاعات اندکی از آنان بر جای مانده است. دراین رابطه احمد کسروی از خاندان جستانیان به عنوان پادشاهان دیلم آن زمان یاد می کند.طبق گزارشهای وی از اواخر قرن دوم تا اوایل قرن چهارم تنها نام هفت یا هشت تن از این افراد ذکر شده است .اولین شاه این خاندان مرزبان بن جستان در حدود ۱۸۹ هـ. ق حکومت می کرد و آخرین حاکم این خاندان مهدی بن خسرو فیروز توسط محمد بن مسافر مؤسس سلسله مسافریان یا سالاریان شکست خورد و از متصرفات خویش بیرون رانده شد. هم زمان با حکومت جستانیان بر مناطق دیلمان، وقایع دیگری هم در جریان بود که سبب قیام علویان علیه حکام عباسی و دست نشاندگان آنها یعنی طاهریان و سامانیان شد.
پس ازاین گیلان از چند طرف محاصره و مقدمات اثر گذاری برخی از عوامل از جمله فرهنگی برآن هموار شد ومردم این سامان با تبلیغ چند مهاجربه تدریج مسلمان شده و بعد ها درفرق اسلامی درآمدند که این مهم با مهاجرت شماری ازسادات علوی و تبلیغ تنی چند ازمبلغان مذهبی در منطقه تسریع یافت.به گواهی تاریخ ، تبلیغ کسانی چون: یحی بن عبدالله و حسن بن علی الاطروش (ناصرالحق) شیعه مذهب در شرق گیلان و تبلیغ سید ابوجعفرالثومی آملی فقیه حنبلی مذهب (مزار وی امروزه درداخل حیاط شهرداری مرکزی شهررشت قراردارد ومحله استاد سرا ی این شهرهم برگرفته از نام اوست) درغرب گیلان، موجب شد تا اهالی این مرزوبوم با دین اسلام آشنا گردندواین دین آسمانی را پذیرا شوند. ایشان ازنخستین افرادی بودند که مردم گیلان را با حقایق دین اسلام واحکام آن آشنا کردندوگیلانیان هم از ایشان استقبال نموده واین ودیعه خداوندی را با آغوش باز پذیرفتند.

منابع :

۱-تاریخ هزار ساله اسلام در نواحی شمالی ایران ، محمد مهدی شفیعی
۲- سیر تاریخی دین ومذهب درگیلان ، دکتر عباس پناهی
۳- الکامل فی تاریخ ، ابن اثیر
۴- تاریخ رویان، اولیاء آملی
۵ – تاریخ طبرستان، ابن اسفند یار
۶- فصلنامه علمی پژوهشی تاریخ اسلام وایران ، سال بیست ودوم ، شماره ۱۳، بهار ۹۱

ارسال نظر

قدرت گرفته از وردپرس | قالب دارینا فارسی شده توسطقالب های فارسی برای وردپرس